Grigorij Jefimowicz Rasputin to postać, która od ponad stu lat nie daje spokoju historykom, pisarzom ani zwykłym ludziom szukającym odpowiedzi na pytanie: kim naprawdę był ten syberyjski chłop, który zdołał wejść do komnaty ostatniego cara Rosji? Mistyk, uzdrowiciel, polityczny gracz – każda z tych etykietek pasuje tylko częściowo. Życie Rasputina to historia człowieka, który z głębokiej prowincji trafił do samego centrum rosyjskiej władzy, i który zginął w okolicznościach tak dramatycznych, że do dziś budzą one pytania. Poniżej zebrano najważniejsze fakty i ciekawostki o tej wyjątkowej postaci.
Kim był Rasputin? Chłop z Syberii na carskim dworze
Rasputin urodził się w rodzinie chłopskiej w syberyjskiej wsi Pokrowskoje, położonej w guberni tobolskiej. Przyszedł na świat 21 stycznia 1869 roku. Nie było w tym nic, co zapowiadałoby przyszłą karierę na najwyższych salonach Rosji. Ojciec był furmanem, rodzina żyła skromnie, a mały Grigorij dorastał w środowisku, gdzie liczyły się praca na roli i prawosławna wiara.
Pomagał ojcu w furmaństwie. Jako 19-latek poślubił Praskowię Fiodorownę Dubrowinę, z którą doczekał się czwórki dzieci. Prawdopodobnie jego podejście do życia zmieniło się na skutek śmierci 6-miesięcznego pierworodnego synka. To właśnie ta tragedia miała pchnąć go w stronę duchowości i pielgrzymowania.
Po doświadczeniu religijnego nawrócenia wyruszył do monasteru w 1897 roku. Opisywano go jako mnicha lub strannika – wędrowca i pielgrzyma – choć nigdy nie piastował żadnego oficjalnego stanowiska w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. Edukację teologiczną rozpoczął w klasztorze na greckiej górze Athos. Zapamiętał stamtąd fragmenty dyskusji uczonych, które wykorzystywał w swoim późniejszym nauczaniu.
Rasputin nigdy nie złożył ślubów zakonnych, mimo że spędził czas w klasztorach i uczył się od mnichów. Przez całe życie pozostał człowiekiem świeckim – mężem i ojcem – choć powszechnie nazywano go „szalonym mnichem”.
Co oznacza nazwisko Rasputin?
Znane nazwisko faworyta demaskowało jego wczesny charakter – słowo „Rasputin” w języku rosyjskim oznacza wprost człowieka rozpustnego. Trudno powiedzieć, czy to przydomek, który przylgnął do rodziny ze względu na zachowanie jej członków, czy też zwykły zbieg okoliczności. Faktem jest, że młody Grigorij doskonale pasował do tej etymologii.
W rodzinnych okolicach zyskał sobie opinię hulaki, kobieciarza i złodzieja. Wielokrotnie był oskarżany o kradzież koni. Mimo to z czasem przeszedł głęboką przemianę duchową, która całkowicie zmieniła jego życiową trajektorię. Wówczas rozpoczął życie pielgrzyma – modlił się, medytował, pościł.
Rasputin na dworze carskim – jak się tam znalazł?
Rasputin przybył do Petersburga w 1905 roku, gdzie szybko zyskał reputację świętego męża i uzdrowiciela. Jego charyzma i zdolności przekonywania przyciągnęły uwagę wielu wpływowych osób, w tym carowej Aleksandry Fiodorowny.
Carewicz Aleksy był synem cara Mikołaja II oraz carycy Aleksandry Fiodorownej. Chłopak chorował na hemofilię. Właśnie wtedy na dworze pojawił się Rasputin, który szybko zdobył zaufanie rodziny carskiej. Podczas jednego z ataków choroby uspokoił Aleksego i poprawił jego samopoczucie. Caryca uznała to wydarzenie za cud, dlatego od tamtej chwili zaczęła bezgranicznie ufać Rasputinowi.
Rasputin przepowiedział, że Aleksy nie umrze i że choroba opuści go po trzynastych urodzinach. Aleksandra uwierzyła, że Bóg przysłał Rasputina w odpowiedzi na jej modlitwy, i od tego czasu jego wizyty w pałacu przybrały na częstotliwości, ponieważ caryca coraz bardziej na nim polegała.
Rasputin jako doradca polityczny – wpływ na Imperium Rosyjskie
Pozycja Rasputina na dworze szybko wykroczyła daleko poza rolę uzdrowiciela. Otrzymał dostęp do dworu, doradzał carskiej rodzinie i wpływał nawet na nominacje polityczne i kościelne. Jego znaczenie szczególnie wzrosło, gdy car wyjechał na front, a caryca zajmowała się sprawami państwa. Był on wtedy najważniejszym doradcą Aleksandry.
Miał wpływ na dymisje ważnych postaci w wojsku i na dworze, doradzał w strategii wojennej po wybuchu I wojny światowej. Rasputin ostrzegał władców przed angażowaniem państwa w konflikt zbrojny. Twierdził wprost, że ewentualna klęska militarna całkowicie zniszczy panującą dynastię. Historia pokazała, że miał rację.
Postać Rasputina stała się ważnym elementem kampanii przeciw rodzinie carskiej w czasie narastania nastrojów rewolucyjnych w społeczeństwie. Propaganda nadała mu prawdziwie demoniczne cechy. Warto jednak podkreślić, że część tych historii tworzyli przeciwnicy polityczni oraz prasa.
Do końca swojego życia Rasputin pozostał półanalfabetą. Człowiek, który nie przeczytał Biblii w całości i ledwo składał litery, wpływał na decyzje największego imperium na świecie.
Rasputin – rodzina i życie prywatne
Żona i dzieci
Żoną Rasputina była Praskovia Fyodorovna. Mieli czworo dzieci: Dimitriego, Matryonę, Marię i Varvarę. Małżeństwo trwało aż do śmierci Rasputina – żona pozostała w Pokrowskiem, podczas gdy on pielgrzymował, a potem rezydował w Petersburgu. Matka Praskowia Dubrovina prowadziła gospodarstwo domowe i wychowywała dzieci zgodnie z tradycją prawosławną.
Córka Maria – życie po śmierci ojca
Matriona Rasputina przyszła na świat 27 marca 1898 roku we wsi Pokrowskoje w guberni tobolskiej. Ojciec Grigorij Rasputin w tym czasie zajmował się rolnictwem i handlem końmi, ale już wykazywał skłonności mistyczne. W 1910 roku dwunastoletnia Matriona wyjechała do Kazania, prawdopodobnie do żeńskiego gimnazjum. Trzy lata później ojciec sprowadził ją wraz z młodszą siostrą Warwarą do Petersburga. Zmienił jej imię na Maria, by lepiej pasowało do aspiracji społecznych rodziny.
Losy Marii po zamordowaniu ojca potoczyły się wyjątkowo burzliwie. Maria podjęła pracę guwernantki, ale jednocześnie próbowała walczyć o odszkodowanie za śmierć ojca. Wystąpiła na drogę sądową przeciwko Feliksowi Jusupowowi, który opublikował pamiętniki opisujące zabójstwo Rasputina. Sąd paryski oddalił sprawę, uznając że nie może rozstrzygać w kwestii mordu politycznego popełnionego na terytorium Rosji.
Po nieudanej walce sądowej Maria porzuciła pracę guwernantki i zdecydowała się na występy w kabarecie. Następnie dołączyła do słynnego cyrku Ringling Brothers jako poskramiaczka lwów. W Ameryce występowała jako poskramiaczka lwów w cyrku, pracowała w stoczni wojennej i napisała trzy książki. Zmarła 27 września 1977 roku w Los Angeles, w Kalifornii, w wieku 79 lat.
Śmierć Rasputina – zabójstwo, które przeszło do historii
Rasputin został zamordowany w nocy z 29 na 30 grudnia 1916 roku przez grupę arystokratów, którzy obawiali się jego wpływu na rodzinę carską. Okoliczności tej zbrodni do dziś budzą emocje – nie tylko ze względu na polityczne tło, ale przede wszystkim dlatego, że Rasputin okazał się wyjątkowo trudny do zabicia.
Pomysłodawcą zamachu był młody książę Feliks Jusupow. Człowiek bajecznie bogaty i na dodatek spowinowacony z carską rodziną. Jego żoną była piękna siostrzenica Mikołaja II, Irina. Właśnie tę kobietę wykorzystano, aby zwabić Rasputina w pułapkę. Jusupow oznajmił, że księżna pragnie osobiście zobaczyć się z mnichem w ich pałacu. Do spotkania miało dojść w nocy 29 grudnia.
Na gościa czekało sześć ciastek nafaszerowanych cyjankiem potasu i zatrute wino. Wbrew oczekiwaniom arystokraty śmiercionośny zestaw nie powalił syberyjskiego olbrzyma. Brak reakcji na truciznę przypisywano rzekomym nadnaturalnym mocom Rasputina. Podczas sekcji zwłok nie odkryto w żołądku mnicha zabójczej substancji. Możliwe, że cyjanek był „zleżały, albo jego działanie zneutralizowało wino”.
Gdy trucizna nie zadziałała, strzelili do niego kilkukrotnie. Na koniec skrępowali mu ręce i wrzucili ciało do rzeki Newy. Ponieważ w jego płucach znaleziono wodę, istnieje podejrzenie graniczące z pewnością, że kiedy wrzucano go do przerębla, jeszcze żył.
Rasputin przeżył otrucie cyjankiem potasu, dwa postrzały i pobicie – zabiła go dopiero lodowata woda Newy. Żaden ze sprawców nie poniósł poważnych konsekwencji prawnych.
Władze ustaliły ponad wszelką wątpliwość, że Jusupow i jego przyjaciele zamordowali Rasputina. Minister oświadczył jednak, że mimo dowodów winy nie może wydać nakazu aresztowania zbrodniarzy, ponieważ w sprawę jest zamieszany pewien członek rodu panującego, a to użycza wszystkim współuczestnikom zamachu pewnego rodzaju nietykalności.
Co stało się z ciałem Rasputina?
Po rewolucji i obaleniu monarchii rząd nakazał spalenie ciała Rasputina. Jego prochy rozwiał wiatr. Człowiek, który przez lata był postrachem petersburskiej arystokracji i oparciem carowej, zniknął dosłownie – bez grobu, bez miejsca pamięci, bez śladu. Symboliczny koniec postaci, która sama w sobie była symbolem upadającego imperium.
Rasputin a upadek dynastii Romanowów
Caryca Aleksandra była całkowicie pod urokiem Rasputina, co uczyniło go jednym z najpotężniejszych ludzi w państwie. Dla wielu Rosjan stał się uosobieniem wszystkiego, co zepsute w carskim systemie – człowiek bez tytułu, bez wykształcenia, bez oficjalnej funkcji, a jednak decydujący o losach imperium.
Śmierć Rasputina miała być, w zamyśle zamachowców, jak wycięcie nowotworu, który toczył tkankę carskiego samodzierżawia. Rasputin był jednak tylko symptomem, a nie przyczyną erozji władzy. Porażki na froncie, problemy z aprowizacją i wywołane nimi ogólne niezadowolenie społeczeństwa były paliwem dla zmian, których Rosjanie domagali się od połowy XIX wieku.
Śmierć Rasputina stała się symbolem upadku dynastii Romanowów. Niecały rok po jego zamordowaniu rewolucja zmiotła carską rodzinę z tronu, a kilkanaście miesięcy później bolszewicy rozstrzelali Mikołaja II wraz z całą rodziną.
Ciekawostki o Rasputinie, które zaskakują do dziś
- Wzrost 193 cm – Rasputin mierzył 193 cm wzrostu, co jak na przełom XIX i XX wieku było wyjątkowe i z pewnością wzmacniało jego fizyczną prezencję.
- Nigdy nie był mnichem – nigdy nie złożył ślubów zakonnych, chociaż spędził czas w klasztorach i uczył się od mnichów na greckiej górze Athos.
- Półanalfabeta na dworze – był półanalfabetą i uważa się, że nigdy nie przeczytał Biblii w całości.
- Przepowiednia o dynastii – Rasputin przewidział koniec imperium przed wybuchem walk. Ostrzegał władców przed angażowaniem państwa w konflikt zbrojny. Twierdził wprost, że ewentualna klęska militarna całkowicie zniszczy panującą dynastię.
- Córka poskramiaczka lwów – Maria Rasputin dołączyła do słynnego cyrku Ringling Brothers jako poskramiaczka lwów. W 1937 roku „The New York Times” informował o jej występie w Madison Square Garden.
- Prochy rozwiał wiatr – po rewolucji jego ciało spalono, nie pozostawiając żadnego miejsca pochówku.
Rasputin w kulturze popularnej
Postać Rasputina od dekad fascynuje twórców filmowych, pisarzy i muzyków. Na przestrzeni lat powstały liczne filmy poświęcone temu mistykowi – od niemego „Rasputin, the Black Monk” z 1917 roku, przez niemiecko-sowiecką produkcję z 1928 roku, aż po brytyjski film z 1966 roku z Christopherem Lee w roli tytułowej, a także telewizyjny film HBO „Rasputin: Dark Servant of Destiny” z 1996 roku.
Postać Rasputina stała się wręcz archetypem tajemniczego doradcy, który zza kulis steruje wielkimi wydarzeniami. Niezależnie od tego, ile w tej legendzie prawdy, a ile propagandy, jedno jest pewne – ten syberyjski chłop zmienił bieg historii w sposób, jakiego nie dokonał żaden inny człowiek jego stanu i pochodzenia.
—